Menu

Önemli Kadın Ressamlarımızdan Fahrelnisa Zeid’in 23 Tablosu



1901 yılında Büyükada’da doğan Fahrelnisa Zeid, pek çok sanatçı yetiştirmiş Kabaağaçlı ailesindendir.

Ailenin geçmişi asker kökenlidir. Dedesi Miralay Mustafa Asım Bey, Afyon’un Kabaağaçlı köyüne yerleşip burada bir çiftlik sahibi olduğundan, aile Kabaağaçlı soyadını almıştır. Oğullarından Cevat Paşa, Abdülhamit’in sadrazamlığını yapmıştır. Diğer oğlu Şakir Paşa da asker olmasının yanı sıra aynı zamanda diplomattır ve Osmanlı Devleti’ni yurt dışında elçi olarak iki kez temsil etmiştir. Halikarnas Balıkçısı olarak bilinen yazar Cevat Şakir Kabaağaçlı ve ressam Aliye Berger, Fahrelnisa Zeid’in kardeşleridir. Yine kendisi gibi ressam olan Nejad Devrim oğlu, tiyatro oyuncusu Şirin Devrim ise kızıdır. Seramik sanatçısı Füreya Koral ve ressam Cem Kabaağaçlı da yeğenleridir.

sakir pasa ve ailesi

Şakir Paşa Ailesi

En arkadaki kisi Şakir Paşa’dır. En altta oturan çocuklar (soldan sağa) Fahrelnisa, Cevat Şakir (Halikarnas Balıkçısı) ve Aliye’dir.

Ailesi kendisine Fahrünnisa diye hitap etse de, yurt dışında ve resimlerindeki imzada adını Fahrelnisa olarak kullanmayı tercih etmiştir. Resme olan ilgisinin çocuk yaşlarda başladığı bilinmektedir. 9-10 yaşlarında başlayan bu ilgi, 14 yaşındayken olgun ressamlar gibi desenler çizmesini sağlamıştır.

fahrelnisa zeid - mevleviler

Mevleviler, 1912

Akademik eğitimine Sanayi-i Nefise’nin ilk öğrencilerinden olarak başlayan Zeid, daha sonra Paris’te Ranson Akademisi’nde Stalbach ve Bissière’nin yanında, 1929-30 yıllarında da İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’nde Namık İsmail’in yanında resim çalışmalarına devam etmiştir.

fahrelnisa ve emir zeid

Fahrelnisa ve Emir Zeid, çocukları Şirin ve Raad

İlk evliliğini İzzet Melih Bey ile yapmıştır. Ressam Nejad Devrim ile oyuncu Şirin Devrim bu evlilikten olan çocuklarıdır. Bu dönem kendisi, güzelliği ve kültürü ile belli çevrelerde oldukça beğenilen ve popüler bir isimdir. O dönemki güzellik yarışmalarında jürilik yaptığı bilinmektedir. Bunların dışında İngiltere’nin Türkiye büyükelçisi Clerk’in eşinin yazdığı bir Fransızca tiyatro oyununda oynadığı da bilinmektedir. Dönemin sanat çevrelerinin aranan isimlerindendir. Bir süre resim çalışmalarına ara verdikten sonra 1942’de D Grubu Ressamları’na katılmıştır. 1944’te Maçka’daki evinde ilk özel sergisini açmış, ardından da Avrupa’ya giderek Londra ve Paris’te yaşamıştır.

fahrelnisa zeid - emin efendi lokantasi

Emin Efendi Lokantası, 1944

fahrelnisa zeid - buyukderede kis

Büyükdere’de Kış, 1946

İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’ndeki erken dönem desen çalışmaları figüratif nitelikte, anıtsallık kaygısıyla yapılmış ve daha çok iç mekan tasvirleri olarak karşımıza çıkar. Bu iç mekan çalışmalarında daha çok minyatürleri andıran bir mekan kurgusu vardır. Kalın boyalı, derinlik yanılsamasının kasıtlı olarak ihmal eden ve renklerin ön planda olduğu bu dönem resimleri Matisse’yi anımsatmaktadır.

fahrelnisa zeid - isimsiz

İsimsiz, 1950

fahrelnisa zeid - ubu kusu

Übü Kuşu, 1950

fahrelnisa zeid - soyut kompozisyon

Soyut Kompozisyon, 1951

1940’ların sonu, artık en bilinen yapıtları olan soyut kompozisyonlarına yönelmeye başladığı yıllardır. Bunlar son derece anıtsal ve ışıklı renklerin kullanıldığı, yoğun bir lirizm içeren eserlerdir. Fahrelnisa Zeid’in sanatındaki soyutun kaynakları üzerine, dönemin eleştirmenleri birbirinden farklı görüşler dile getirmiştir. Avrupalı eleştirmenler oryantalist ve politik bir ilgiyle onu ele almış ve sanatındaki öğelerde özellikle Doğu’ya dair izler aramışlardır. Geometrik ve serbest soyutlamacı kompozisyonlardan oluşan bu yapıtlarda kimilerine göre bir İslami estetik söz konusudur. Batılı sanat ortamı Zeid’i Doğulu bulurken, aynı dönem Türkiye sanat ortamı ise fazla Batılı bulmaktadır. Zeid’in kendisini Türkiye sanat ortamının belirleyici tartışma ve ideolojilerinin dışında tutması, onun burada yeterince yerli kabul edilmemesine yol açmıştır.

fahrelnisa zeid - Londra Dizisi Eclateme

Londra Dizisi Eclateme, 1958

fahrelnisa zeid - yesil soyut

Yeşil Soyut, 1960

Fahrelnisa Zeid, 1950-1960 yılları arasında bir yandan da Amerikan soyut dışavurumculuğunun romantik kanadını anımsatan bir soyuta ulaşmıştır. Resimsel ayrıntılardan çok malzemenin kendini okutması isteği öne çıkar, konu bu dokulandırma ve boyamanın gerisinde kalır.

fahrelnisa zeid - gunes arenasi

Güneş Arenası, 1962

Büyük tuval üzerine küçük kareler, üçgenler, dörtgenlerden oluşan geometrik formları sarı, kırmızı, yeşil, beyaz ve mor renklerin en parlak, çarpıcı değerleriyle coşkuyla boyamıştır. Kontrast renkler cesaretle uyum endişesi taşımadan kullanılmış olmakla birlikte, bu zıt renkler sabırla bir araya getirilerek çok farklı, özgün ve çarpıcı bütünler oluşturmuş, ışıldayan, dağılan küçük renkli geometrik parçaların yarattığı bir ağa dönüşmüştür.

fahrelnisa zeid - break of the atom and vegetal life

Break Of The Atom And Vegetal Life (Atom Patlaması ve Bitkisel Hayat), 1962

Zeid, 2013’te bu tablosunun satışıyla Ortadoğu’nun en yüksek fiyatla satılan eserini resmeden kadın sanatçı unvanını kazandı. Zeid bu resminde İslam hat sanatının estetiği ile Sufizmin mistik karakterlerini, Paris’te bulunduğu yıllarda etkilendiği Bizans ve Batı sanatının estetiği ile harmanlamıştır. Onun resimlerindeki yazısal ritim ve geometri, hiç kuşkusuz tasavvufi, kendini yineleyen, geometriye ve çizgiye dayalı Doğu gizemciliğinin bir uzantısıdır. Bu anlamda çizgi ve geometri, yapı kuran değil ama yinelenen bir kendinden geçişe karşılık gelmektir. O nedenle, Zeid’in soyut sanatında, temelinde mistisizm olan üç ayrı gösterimden söz etmek gerekecektir: İzlenimler, doğaçlamalar, kompozisyonlar.

fahrelnisa zeid - madam caron

Madam Caron

Fahrelnisa Zeid’in kendine özgü plastiği ve resim dili, tek bir üsluba indirgenemeyecek kadar değişken ve zengindir. Bu görsel birikimi genel hatlarıyla üç dönemde ele almak mümkündür. Bunlar, minyatür kurgusuna uygun şekilde inşa edilmiş uzamı ve figürlü kompozisyonları ile erken dönem, geometrik soyutlama ve soyut kompozisyonlarıyla olgunluk dönemi ve portrelerden oluşan geç dönem çalışmalarıdır. Sanatçının figürlü resimlerinde portrelerin ayrı bir yeri var. Özellikle yakın çevresindeki kişilerin bazen oldukça büyük boyutlu portrelerini çalışmış. Bunlar da özellikle ışıklı, Sümer adak heykelciklerindeki gibi büyük gözler dikkat çekiyor ve ifadeyi gözler tanımlıyor.

fahrelnisa zeid - sirin in macbeth

Şirin In Macbeth

fahrelnisa zeid - billur gozlu

Billur Gözlü

1934’te İzzet Melih Bey ile olan evliliğini bitirerek, Prens Emir Zeid ile evlenmiştir. Emir Zeid, Ürdün kralı Abdullah ile Irak kralı Faysal’ın küçük kardeşidir ve o dönem Ankara’da Irak elçisi sıfatıyla bulunmaktadır. Bu evlilikten sonra Fahrelnisa Zeid, prenses unvanını almıştır ve Avrupa ülkelerindeki sanatsal çalışmalarında da kendisinden Prenses Fahrelnisa olarak bahsedilmiştir. Eşinin elçilik yaptığı Berlin ve Londra’nın yanı sıra, Prens Emir Zeid’in kral naibi olduğu dönemde bir ara Bağdat’ta da yaşamıştır. Prens’ten, Raat Zeid adında bir oğlu olmuştur. Irak’ta çıkan isyan sonucu kral ve yakınları öldürülmüş, dolayısıyla yeni hükümet Emir Zeid’in Londra büyükelçiliği görevine son vermiştir ve Zeid çifti bunun üzerine Paris’e yerleşmiştir.

fahrelnisa zeid - paris vegatable market

Paris Vegetable Market

Fahrelnisa Zeid eşinin ölümünün ardından, oğlunun görev yapmakta olduğu Ürdün’e gitmiş ve Amman şehrinde yaşamaya başlamıştır. Sanatçı 1991 yılındaki ölümüne kadar da burada yaşamayı sürdürmüştür. Zeid’in ölümü üzerine Ürdün kralı, ülkesinde ulusal yas ilan etmiştir. Prenses Fahrelnisa, Ürdün Kraliyet Mezarlığı’na defnedilmiştir.

fahrelnisa zeid - endless thoughts

Endless Thoughts, 1979

Fahrelnisa Zeid’in, eşi Prens Zeid’in ölümünden sonra Amman’a yerleşerek bir daha asla resim yapmamaya karar verdiği dönemden sonra resmettiği ilk eseri olarak bilinir Endless Thoughts. Sanatçı, eşinin ölümünden duyduğu derin acı nedeniyle uzun bir aradan sonra yaptığı bu ilk resme Sonsuz Düşünceler adını verir.

fahrelnisa zeid - zeinab

Zeinab, 1980

Öğrencisinin kızı Zeinab’ın on beş yıl sonraki halini resmettiği bir tablo.

fahrelnisa zeid - ammanda turk sefiresi

Amman’da Türk Sefiresinin Portresi, 1980

Zeynep Oral onunla bir söyleşi yaptığında “Neden portre?” diye sorar. Aldığı yanıt şöyledir: “Eşim Zeid’imi yitirdikten sonra kendimi bir uçurumun başında buldum. Boşluğa yuvarlanmamak için, bomboş atölyemde bana bir mevcudiyet gerektiğine inandım. Ve Zeid’in portresini yapmaya başladım. Artık atölyemde yalnız değildik. Portre ve ben birbirimizi bulmuştuk.”

fahrelnisa zeid - nofa

Nofa, 1980

Fahrelnisa Zeid, Nofa isimli yapıtında Ürdün’ün önde gelen ailelerinden bir öğrencisinin üç kızından en büyüğünün on beş yıl sonraki halini tasavvur ederek resmetmiştir.

fahrelnisa zeid - divine protection

Divine Protection, 1981

fahrelnisa zeid - cerkez gelin

Çerkez Gelin

Fahrelnisa Zeyd, Ürdün’ün önde gelen ailelerinden bir öğrencisinin kardeşinden esinlenerek 1980’li yılların başlarında resmetmiştir Çerkez Gelin tablosunu.

fahrelnisa zeid - kirmizili kadin portresi

Kırmızılı Kadın Portresi, 1984

fahrelnisa zeid - setenay

Setenay, 1985

fahrelnisa zeid - fahrelnisa ve cocuklari

Fahrelnisa ve Çocukları

Londra’da 4, Paris’te 6 sergi açmıştır. Londra’da 1947 yılındaki sergisinin açılışına İngiltere kraliçesi Elizabeth de gelmiştir. Adolf Hitler’in Zeid’in resimlerinden övgüyle bahsettiği de bilinmektedir. Bunun dışında Amman’da, Amerika Birleşik Devletleri’nde, İsviçre’de ve Belçika’da eserleri sergilenmiştir. Dünyanın sayılı müzelerinde, imzasını taşıyan tablolar bulunmaktadır.

Nejad Devrim’in eşi Maria Devrim “Eşimin annesiyle ilişkisi zor bir ilişkiydi, çünkü Fahrelnisa Zeid oğlunu kıskanırdı” diyor. Oğul ise annesine olan hayranlık ve kızgınlıklarıyla resme sarılıyor, annesiyle resim aracılığıyla hesaplaşmak ve belki de bu şekilde kendini bulmak istiyor. Oğul annenin peşinden koşarken kendini buluyor, ressam Nejad Melih oluyor.

Kaynak
Fahrelnisa Zeid: Işığa Dönüşen LirizmBeyaz Artİstanbul Modern


Facebook Yorumları

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir